Kreu

Lojërat me letra në Shqipëri

Nga vijnë lojërat e 1DoreLetra, si lidhen me lojërat me letra që luhen rreth Mesdheut e më tej, dhe çfarë na tregojnë emrat shqip të letrave.

Përditësuar më 21 tetor 2026

Letrat arrijnë në Mesdhe

Letrat e lojës u shfaqën në Evropë në fund të shekullit XIV, ka shumë gjasa të sjella nga vendet mamluke të Egjiptit dhe Levantit, dhe u përhapën shpejt në Itali e Spanjë. Nga portet e Adriatikut arritën në Ballkan, ku me shekuj zakonet italiane, osmane, greke e më vonë franceze lanë gjurmë në ato që luanin njerëzit dhe në emrat që u vunë letrave.

Çfarë tregojnë emrat

Emrat shqip të ngjyrave vijnë nga disa fqinjë. Kupë është coppe italiane dhe kupa turke, nga kupat e ngjyrave të vjetra latine. Karo është carreau frënge, e përdorur njësoj në turqisht e greqisht. Maç përputhet me maça turke, dhe spathi me σπαθί greke, që në Greqi quan po ashtu ♣, edhe pse fjala do të thotë shpatë.

Figurat tregojnë të njëjtën histori. Fanti vjen nga fante italiane, ushtari këmbësor; çupa është „vajza“; mbreti është thjesht mbret, dhe asi është as. Një pako e vetme shqiptare mbart fjalë nga Italia, Turqia, Greqia dhe Franca.

Lojërat e „peshkimit“: Xingu dhe Spathia

Xingu dhe Spathia janë nga familja e lojërave të „peshkimit“, ku një letër nga dora merr letra nga tavolina. Familja është e vjetër dhe e përhapur rreth Mesdheut: Italia ka Scopa-n, Greqia Kseri-n, Turqia Pishti-n. Xingu është lloji me pirg, si Pishti dhe Kseri, ku merr gjithë pirgun duke përputhur letrën sipër. Spathia është lloji me shuma, si Scopa dhe Cassino angleze, ku mund të merren edhe letrat që mblidhen sa letra jote.

Studiuesi i lojërave me letra Franco Pratesi e regjistroi Xingun mes lojërave shqiptare me letra në 1997. +10 për marrjen e një letre të vetme, vetë Xing-u, është e njëjta ide me shpërblimin për marrjen e një letre të vetme te Pishti dhe Kseri.

Një lojë „ngjitjeje“: Murlani

Murlani është lojë ku çdo hedhje duhet të mundë të mëparshmen, dhe fiton lojtari që mbaron i pari letrat. Të afërmit e tij më të ngushtë janë Big Two, shumë e luajtur në Azinë Lindore dhe Juglindore, dhe President, e njohur në shumë vende me shumë emra. Murlani ka formën e vet: dy xhokerë mbi dyshat, bomba me katër letra të njëjta, rreshta me pesë e më shumë, dhe këmbimi i letrës më të mirë pas çdo raundi.

Një lojë me shumë lojëra: Pesëkatëshi

Pesëkatëshi, „pesë kate“, është një lojë e përbërë: disa duar, secila me qëllimin e vet. Katet me duar, ku shmang kupat, çupat dhe mbretin e maçit, janë afër Hearts dhe kateve të ngjashme te lojërat e përbëra si Barbu dhe King ruse. Kati i fundit, Shtatat, është loja që gjetkë quhet Fan Tan, Domino apo Parliament. Bashkimi i tyre në një lojë të vetme, me derrin që vlen gjashtëmbëdhjetë pikë dhe garën e Shtatave që vlen edhe më shumë, e bën Pesëkatëshin të veçantë.

Old Maid me derr: Derri në dorë

Derri në dorë është Old Maid shqiptare. Në Evropë e njëjta lojë ka shumë emra, nga Schwarzer Peter gjermane te Vieux Garçon frënge, dhe letra e pafat ndryshon nga vendi në vend. Në variantin shqiptar është mbreti i maçit, derri, që mbetet vetëm sepse mbreti i spathisë hiqet nga pakoja.

Rregulla që ndryshojnë nga qyteti në qytet

Asnjë nga këto lojëra s’ka një libër zyrtar rregullash. Sa pikë duhen, nëse numërohen xhokerët, me çfarë hapet dora e parë: hollësitë ndryshojnë nga familja në familje dhe nga kafeneja në kafene. Në këtë faqe, aty ku zakonet ndryshojnë vërtet, dhoma të lejon të zgjedhësh mënyrën, si me dy mënyrat e Pesëkatëshit. Nëse e luani ndryshe një rregull, na shkruani: i lexojmë të gjitha.

Nga kafeneja te telefoni

Me breza këto lojëra janë luajtur në tavolinat e kafeneve, në shtëpi pas darke dhe në mbrëmjet e verës buzë detit. Sot shumë familje dhe shoqëri shqiptare jetojnë të shpërndara në disa shtete. 1DoreLetra u bë që tavolina të mbetet bashkë: të njëjtat rregulla, të luajtura online me një kod dhome, ose kundër bot-ëve kur s’ka njeri të lirë.

Burimet